Ibid, op. cit. i ostale skraćenice
Šta znače ibid., op. cit., cit. prema i ostale latinske skraćenice u fusnotama, kada se koje koristi i koje se greške najčešće prave.
Kratak odgovor
„Ibid." se koristi za izvor iz neposredno prethodne fusnote, a „op. cit." za delo istog autora navedeno ranije, ali ne neposredno pre. Obe skraćenice važe samo u sistemu fusnota.
Latinske skraćenice u fusnotama služe da se izvor ne ponavlja u punom obliku. Koriste se pogrešno češće nego ispravno, a greška se lako uočava.
Pravilo se svodi na jedno pitanje: da li je taj izvor bio u fusnoti neposredno pre ove? Ako jeste — ibid. Ako je bio ranije, ali je između stajao neki drugi izvor — op. cit. ili, sigurnije, skraćen naslov. Ako je izvor prvi put pomenut — ide pun navod, bez ikakve skraćenice.
Važno: ove skraćenice postoje samo u sistemu fusnota. U sistemu autor–godina se ne koriste — tamo se referenca uvek ponavlja u istom kratkom obliku. Kako izgledaju ta dva sistema jedan pored drugog: fusnote ili APA.
Odluka u jednoj tabeli
| Situacija | Šta se piše |
|---|---|
| Izvor se pominje prvi put | pun navod: autor, naslov, izdavač, mesto, godina, strana |
| Isti izvor, ista strana, neposredno prethodna fusnota | Ibid. |
| Isti izvor, druga strana, neposredno prethodna fusnota | Ibid., str. 52. |
| Isti izvor, ali je između bila druga fusnota | Prezime, Skraćen naslov, str. 60. (ili op. cit.) |
| Isti autor, ali drugo njegovo delo | pun navod tog dela pri prvom pominjanju, pa skraćen naslov |
| Dva autora istog prezimena | dodaj inicijal imena u skraćenom obliku |
| Ista strana istog dela, citirana ranije | loc. cit. — retko, ibid. obično pokriva |
| Autor koga nisi čitao, nego ga navodi neko drugi | cit. prema |
Ako ti je ova tabela dovoljna, ostatak teksta su primeri i objašnjenja uz nju.
Ibid.
Od latinskog ibidem — „na istom mestu”.
Koristi se za izvor iz neposredno prethodne fusnote, bez izuzetka.
⁴ M. Petrović, Digitalna transformacija, Službeni glasnik, Beograd, 2021, str. 45. ⁵ Ibid., str. 52. ⁶ Ibid.
Fusnota 5 upućuje na isto delo, drugu stranu. Fusnota 6 upućuje na isto delo i istu stranu kao prethodna.
Ključno ograničenje: ako se između njih pojavi fusnota sa drugim izvorom, ibid. se više ne može koristiti.
Na srpskom se sreće i „Isto”, sa istim značenjem. Bira se jedno i koristi dosledno.
Op. cit.
Od opus citatum — „navedeno delo”.
Koristi se za delo istog autora navedeno ranije, ali ne neposredno pre:
⁴ M. Petrović, Digitalna transformacija, Službeni glasnik, Beograd, 2021, str. 45. ⁵ A. Jovanović, Naslov drugog dela, Izdavač, Novi Sad, 2022, str. 30. ⁶ Petrović, op. cit., str. 60.
Ograničenje: ako u radu citiraš dva dela istog autora, op. cit. postaje dvosmisleno — ne zna se na koje se odnosi.
Rešenje: umesto skraćenice, koristi skraćen naslov:
⁶ Petrović, Digitalna transformacija, str. 60.
Ovo je sigurniji način i mnoga savremena uputstva ga preporučuju umesto op. cit.
Razrađen primer: dvanaest fusnota
Ovako izgleda niz u kom se smenjuju tri izvora. Prati brojeve i razlog sa desne strane.
¹ M. Petrović, Digitalna transformacija, Službeni glasnik, Beograd, 2021, str. 45. ² Ibid., str. 47. ³ Ibid. ⁴ A. Jovanović, „Troškovi digitalizacije u malim preduzećima”, Ekonomski horizonti, br. 2/2022, str. 118. ⁵ Ibid., str. 120. ⁶ Petrović, Digitalna transformacija, str. 60. ⁷ M. Petrović, Upravljanje promenama, Izdavač, Beograd, 2019, str. 12. ⁸ Petrović, Digitalna transformacija, str. 63. ⁹ Ibid. ¹⁰ Jovanović, „Troškovi digitalizacije”, str. 121. ¹¹ S. Marković, navedeno u: Jovanović, „Troškovi digitalizacije”, str. 119. ¹² Ibid.
Šta se u kojoj fusnoti dogodilo:
| Fusnota | Šta je i zašto |
|---|---|
| 1 | prvi pomen — pun navod |
| 2 | isti izvor, druga strana, neposredno pre → Ibid., str. |
| 3 | isti izvor, ista strana → samo Ibid. |
| 4 | nov izvor → pun navod, ovog puta članak |
| 5 | isti članak, druga strana → Ibid., str. |
| 6 | povratak na Petrovića, ali između je bio Jovanović → skraćen naslov |
| 7 | drugo delo istog autora → pun navod, jer se pominje prvi put |
| 8 | opet prva Petrovićeva knjiga → skraćen naslov, ne op. cit. |
| 9 | ista knjiga, ista strana, neposredno pre → Ibid. |
| 10 | povratak na članak → skraćen naslov |
| 11 | autor koga nisi čitao → navedeno u / cit. prema |
| 12 | isto kao prethodna → Ibid. |
Fusnote 7 i 8 su mesto na kom op. cit. pada. Posle sedme fusnote „Petrović, op. cit.” ne znači ništa — postoje dve Petrovićeve knjige u opticaju.
Skraćen oblik po tipu izvora
Skraćen oblik je uvek prezime + skraćen naslov + strana. Menja se samo način na koji se naslov piše, i to prati pravilo iz punog navoda.
| Tip izvora | Skraćen oblik |
|---|---|
| Knjiga | Petrović, Digitalna transformacija, str. 60. |
| Članak u časopisu | Jovanović, „Troškovi digitalizacije”, str. 121. |
| Poglavlje u zborniku | Marković, „Naslov poglavlja”, str. 88. |
| Zbornik ili knjiga sa urednikom | Petrović (ur.), Naslov zbornika, str. 14. |
| Internet izvor | Naziv organizacije, Naslov stranice. |
| Propis | skraćen naziv propisa, čl. 12. |
| Dva autora istog prezimena | M. Petrović, Naslov, str. 60. (uz inicijal) |
Naslov se skraćuje na prve dve do četiri reči, tako da ostane prepoznatljiv, i skraćuje se uvek isto kroz ceo rad. Kurziv ili navodnici prate isti obrazac kao u punom navodu — knjiga kurzivom, članak pod navodnicima.
Kako izgleda pun navod za svaki od ovih tipova: citiranje u fusnotama i kako citirati zakon.
Ostale skraćenice
| Skraćenica | Značenje | Upotreba |
|---|---|---|
| Cf. | confer — uporedi | upućivanje na izvor koji nudi drugačiji stav |
| Vid. / v. | vidi | upućivanje na drugi deo rada ili izvor |
| Up. | uporedi | domaći oblik za cf. |
| Passim | na više mesta | ideja se provlači kroz delo, nije na jednoj strani |
| Et seq. / i dalje | i sledeće strane | „str. 45 i dalje” |
| Loc. cit. | loco citato — na navedenom mestu | isto delo i ista strana; retko, jer ibid. pokriva |
| Cit. prema | citirano prema | sekundarno citiranje |
Poslednja se koristi kada navodiš autora koga nisi čitao: kako citirati sekundarni izvor.
Kurziv ili ne
Latinske skraćenice se tradicionalno pišu kurzivom: ibid., op. cit., passim.
Neka savremena uputstva to više ne traže. Bira se jedno i primenjuje dosledno kroz ceo rad.
Tačka se uvek piše, jer je reč o skraćenici. „Ibid” bez tačke je greška.
Veliko ili malo slovo
Ako skraćenica počinje fusnotu, piše se velikim slovom: „Ibid., str. 52.”
Ako stoji unutar fusnote, malim: „…Petrović, op. cit., str. 60.”
Kad se numeracija fusnota vraća na jedan
Na nekim fakultetima numeracija fusnota počinje iznova u svakom poglavlju. Tada je prvi pomen izvora u tom poglavlju opet pun navod, jer čitalac koji otvori poglavlje nema prethodni broj pred sobom.
Ako numeracija teče kroz ceo rad, pun navod ide samo jednom, pri prvom pominjanju u celom tekstu.
Proveri uputstvo pre nego što počneš — naknadno prepravljanje pedeset fusnota traje duže od samog pisanja poglavlja. Kako se numeracija podešava u Wordu: kako ubaciti fusnotu u Wordu. Razlika između fusnote i endnote: endnota i fusnota.
Skraćenice i spisak literature
Skraćenice žive samo u fusnotama. U spisku literature nema ni ibid., ni op. cit., ni skraćenih naslova — tamo svaka jedinica stoji u punom obliku, bez obzira na to koliko je puta u tekstu citirana.
Isto važi i za strane: u fusnoti stoji konkretna strana sa koje je podatak, u spisku literature raspon celog članka ili ništa, kod knjige. Kako napisati spisak literature.
Najčešće greške
1. Ibid. posle druge fusnote. Najčešća greška. Ako između stoji drugi izvor, ibid. upućuje na pogrešno delo.
2. Op. cit. kod dva dela istog autora. Dvosmisleno — koristi skraćen naslov.
3. Mešanje sa sistemom autor–godina. U zagradama se skraćenice ne koriste. „(Ibid., 2021)” nema smisla.
4. Ibid. na početku strane. Tehnički je ispravno, ali čitaocu je neprijatno jer mora da se vrati. Neki priručnici zato traže skraćen naslov na početku svake strane.
5. Izostavljena tačka.
6. Nedosledan izbor — ibid. u jednom delu rada, „Isto” u drugom.
7. Ibid. koji je ostao posle premeštanja pasusa. Kad se pasusi preslože, ibid. pokazuje na izvor koji više nije iznad njega. Zato se posle svake veće izmene prođe kroz fusnote i provere sve skraćenice.
8. Skraćen naslov koji se skraćuje na dva načina — jednom „Digitalna transformacija”, drugi put „Dig. transformacija”.
Kad se skraćenice izbegavaju
Sve više uputstava preporučuje da se umesto op. cit. koristi skraćen naslov, jer je jednoznačan:
⁶ Petrović, Digitalna transformacija, str. 60.
Ibid. ostaje u upotrebi jer je jednostavan i nedvosmislen kada se pravilno koristi.
Ako u radu imaš dva autora istog prezimena ili istog autora sa dva dela iz iste godine, skraćen naslov je jedini oblik koji ne stvara zabunu: isti autor, ista godina.
Kako izgleda ceo sistem fusnota: citiranje u fusnotama.