Maturski rad iz geografije

Geografski maturski rad najčešće ispadne opis: gde se nalazi, kolika je površina, koje su reke i planine. To je prepisan atlas.

Rad postaje rad kada u njemu ima brojeva koji se porede i kada se nešto objasni, a ne samo nabroji. U geografiji ta dva oslonca imaju ime: zvaničan podatak i karta. Ostalo je opis oko njih.

Teme koje rade

Lokalne teme su najbolji izbor jer imaš pristup podacima i možeš na teren:

• Kretanje broja stanovnika tvoje opštine kroz popise
• Turistički potencijal tvog kraja i koliko se koristi
• Saobraćajna povezanost opštine i njen uticaj na razvoj
• Promena namene zemljišta u okolini grada
• Klimatske odlike kraja kroz podatke meteorološke stanice

Opšte teme su moguće, ali traže uže postavljanje: „Migracije stanovništva Srbije u 21. veku” umesto „Stanovništvo Srbije”.

Kada sužavaš temu, dodaj joj tri stvari: prostor, period i pitanje. Od „Stanovništvo” tako nastaje „Kretanje broja stanovnika u naseljima opštine X kroz poslednja tri popisa i razlike između gradskog centra i sela”. To je tema koja ima tačno određen izvor, tačno određen period i pitanje na koje se odgovara brojevima.

Pre nego što prijaviš temu, proveri da podaci za ceo period postoje. Tema bez niza zaglavi se na pola.

Gde su podaci

• Republički zavod za statistiku — popisi po opštinama i naseljima, uporedivi kroz decenije
• Republički hidrometeorološki zavod — klimatski podaci po stanicama
• Opštinski dokumenti — prostorni planovi, strategije razvoja
• Turističke organizacije — podaci o posetama i kapacitetima

Popisni podaci po naseljima su najzahvalniji izvor za maturski rad: javni su i sežu unazad više decenija, pa se iz njih vidi trend.

Zvaničan podatak nije samo broj — to je broj sa četiri obeležja koja moraju u rad: ko ga je objavio, na koju teritoriju se odnosi, iz koje je godine i šta se tačno brojalo. Poslednje se preskače najčešće, a najviše menja sliku.

Nekoliko razlika koje se u radovima stalno mešaju:

Rad koji broj stanovnika naselja predstavi kao broj stanovnika opštine dobija zamerku iako mu je broj tačan.

Hijerarhija izvora je ovde jednostavna: prvo zvanična statistika i institucija koja meri, pa opštinski dokument, pa stručna literatura, i tek na kraju novinski tekst — koji obično prenosi tuđ podatak, pa je pravi izvor taj tuđi podatak. Kako se brojevi iz zvanične statistike prikazuju: statistički podaci u radu.

Karte i grafički prilozi

U geografiji karta nije ukras nego argument. Pravila:

1. Svaka karta ima broj, naziv i izvor
2. Legenda mora da postoji i da bude čitljiva u veličini u kojoj je odštampana
3. Ako si kartu sam napravio, navodi se „Izradio autor prema podacima…”
4. Na karti mora da se vidi ono zbog čega je stavljena

Karta preuzeta sa interneta bez izvora je ista greška kao prepisan pasus. Kako se potpisuju prilozi: slike u radu i potpisi.

Četvrto pravilo se najlakše proveri: opiši u jednoj rečenici šta se sa karte vidi. Ako ta rečenica glasi „vidi se gde je opština”, karta ne radi ništa što tekst već ne kaže. Ako glasi „vidi se da su sva naselja sa rastom broja stanovnika uz glavni put”, karta je argument.

Uz preuzetu kartu ide i pitanje šta se sa nje sme tvrditi. Tri ograničenja koja se najčešće prelaze:

Razmera određuje domet tvrdnje. Sa karte na kojoj je cela zemlja ne čita se stanje jedne ulice. Ako tvrdiš nešto o pojedinačnom naselju, potreban ti je prilog u kom se to naselje uopšte vidi.

Karta ima datum. Granice, namena zemljišta i putna mreža se menjaju. Stara karta govori o stanju iz svoje godine, i tako se u radu predstavlja.

Satelitski snimak nije karta. Sa njega se vidi da postoji izgrađena površina; ne vidi se čija je i čemu služi. Sve preko toga je tvoj zaključak i tako se i piše.

Isto pravilo — prilog radi nešto ili izlazi napolje — važi i za grafikone i tabele: tabele i grafikoni u radu.

Terenski deo

Ovo je ono što rad čini originalnim, a ne traži nikakvu opremu:

• Fotografisanje sa zabeleženim mestom i datumom
• Posmatranje po obrascu — stanje puteva, označenost staza, izgled centra, zelene površine
• Kratka anketa među meštanima ili posetiocima
• Merenje rastojanja, vremena putovanja, broja objekata

Pet obiđenih tačaka sa istim obrascem daje tabelu i zaključak. Jedna fotografija ne daje ništa.

Obrazac se pravi pre izlaska na teren i posle se ne menja. Kolone koje se u školskim radovima pokažu kao korisne: redni broj tačke, lokacija, datum i vreme, ono što se broji ili ocenjuje, ocena po unapred određenoj skali i napomena. Skala mora da bude opisana pre prve tačke.

Terensko zapažanje je slabiji dokaz od zvaničnog podatka i tako se i piše. Ono što si video na jednom mestu jednog dana opisuje to mesto tog dana. Puna snaga terenskog dela nije u tome da zameni statistiku nego da je dopuni ili ospori — kada opštinski dokument tvrdi jedno, a na terenu vidiš drugo, to je najvredniji pasus u celom radu, pod uslovom da je opisano kada si i gde bio.

Fotografije se biraju po istom pravilu kao karte: svaka mora da pokazuje nešto što se u tekstu pominje. Fotografija centra grada je ilustracija; fotografija tačke sa tvog obrasca, sa datumom u potpisu, je dokaz.

Struktura

1. Uvod — predmet, prostorni okvir, zašto ta tema
2. Geografski položaj i osnovne odlike — kratko, jedna do dve strane
3. Prirodne odlike, ako su za temu bitne
4. Društveno-geografske odlike — stanovništvo, naselja, privreda
5. Analiza — kretanja, poređenja, uzroci
6. Zaključak

Druga i treća tačka su mesta gde rad ume da postane prepisan atlas. Ako opis položaja zauzima pet strana, rad je promašio. Test je isti kao za priloge: sve iz opisa što se kasnije ne koristi u analizi izlazi napolje. Ako pominješ geološki sastav, a on se u petom poglavlju nigde ne pojavljuje, on nije deo tvog rada.

Peto poglavlje je jedino u kom se nešto tvrdi, i tamo se pazi na razliku između opisa i objašnjenja. „Broj stanovnika je opao” je opis. „Broj stanovnika je opao, a najveći pad je u naseljima najudaljenijim od glavnog puta, što upućuje na odlazak ka centru opštine” je objašnjenje — ima podatak, poređenje i tumačenje označeno kao tumačenje.

Rad sa brojevima

Za vremensku seriju su potrebne najmanje tri tačke — dva popisa daju razliku, ne trend.

Ako su se granice opštine menjale između popisa, to se mora navesti, jer inače poređenje nije ispravno. Isto važi i za promene u načinu popisivanja.

Uz to idu tri pravila koja se lako provere pre predaje:

• Apsolutni broj i procenat idu zajedno. Pad od trideset procenata u naselju sa malo stanovnika i u gradu nisu isti događaj, a sam procenat to ne pokazuje.
• Brojevi koji se porede moraju biti iz istog izvora. Podatak iz popisa i procena iz opštinskog dokumenta ne stoje u istoj koloni bez oznake šta je šta.
• Zaokruživanje se ne menja usput. Ako u jednoj tabeli pišeš cele brojeve, piši ih tako do kraja rada.

Granični slučaj koji se javlja skoro uvek: jedno naselje ili jedna godina potpuno odudaraju od ostalih. Ne brišu se. Ostaju u tabeli, a u tekstu se objašnjava zašto odudaraju ili se izričito kaže da objašnjenje nije nađeno. Uklonjen neugodan podatak je teža greška od neobjašnjenog.

Šta komisija pita

• Zašto si izabrao baš ovo područje?
• Odakle su ti podaci i iz koje godine?
• Čime objašnjavaš pad ili rast koji si prikazao?
• Šta si video na terenu, a nisi našao u literaturi?
• Šta se sa ove karte vidi?

Poslednje pitanje deluje bezazleno, a otkriva da li je prilog radio nešto. Odgovor je jedna rečenica o tome šta se sa karte čita i kako to potvrđuje ono što u tekstu tvrdiš — ne opis onoga što na karti piše.

Pretposlednje pitanje je razlog zbog kog vredi izaći na teren. Kako odbrana teče i šta se još pita: pitanja na odbrani maturskog rada.

Za fakultetski nivo, gde se traži i izrada sopstvene tematske karte: seminarski rad iz geografije. Kako se geografska tema uklapa u gimnazijski maturski rad: maturski rad u gimnaziji.